Πώς ο "Ψυχρός Τιμωρός" έγινε Σύμμαχος των Ελλήνων, στο Έπος του 1940

Από τα χιονισμένα βουνά της Πίνδου μέχρι τα λασπωμένα μονοπάτια της Ηπείρου, ο καιρός δεν ήταν απλώς ένα φόντο πολέμου. Ήταν ένας απρόβλεπτος, αλλά αποφασιστικός σύμμαχος των Ελλήνων, που πάγωσε την προέλαση του εχθρού και σκλήρυνε τη θέληση για ελευθερία.

Την 28η Οκτωβρίου 1940, όταν ο Ιωάννης Μεταξάς είπε το ιστορικό «Όχι», η Ελλάδα βρισκόταν υπό την επίδραση μιας ψυχρής αέριας μάζας ηπειρωτικής προέλευσης, που είχε κατέλθει από τα βόρεια Βαλκάνια και τη Κεντρική Ευρώπη. Η ατμοσφαιρική κυκλοφορία εκείνων των ημερών χαρακτηριζόταν από έναν εκτεταμένο αντικυκλώνα που εκτεινόταν από τη Σκανδιναβία έως τη Ρουμανία, ενώ στην περιοχή της Αδριατικής και του Ιονίου δρούσε βαρομετρικό χαμηλό, το οποίο τροφοδοτούσε την Ελλάδα με υγρές αέριες μάζες και προκάλεσε εκτεταμένες βροχές. Η σύγκλιση αυτών των συστημάτων δημιούργησε συνθήκες ψυχρής μεταφοράς και υψηλής υγρασίας, που διατηρήθηκαν για αρκετές ημέρες.

Ο καιρός την ημέρα του «Όχι» ήταν βροχερός και ψυχρός, με εκτεταμένη νέφωση, ομίχλη και χαμηλές θερμοκρασίες για την εποχή. Στην Ήπειρο και τη Μακεδονία σημειώνονταν ισχυρές βροχοπτώσεις και χιονοπτώσεις στα ορεινά, ενώ στην Αθήνα επικρατούσε μουντός ουρανός και θερμοκρασίες γύρω στους 13–15°C. Οι πρώτες πολεμικές επιχειρήσεις στα ελληνοαλβανικά σύνορα διεξήχθησαν κάτω από έντονη βροχόπτωση και χαμηλές νεφώσεις, που περιόρισαν την ορατότητα και δυσχέραναν τις κινήσεις των Ιταλών.

Ο χειμώνας που ακολούθησε, 1940–41, ήταν από τους πιο δριμείς και υγρούς του 20ού αιώνα στην Ελλάδα. Επαναλαμβανόμενες ψυχρές εισβολές από τη Βαλκανική και τη Μαύρη Θάλασσα έφεραν παρατεταμένα επεισόδια βροχών και χιονοπτώσεων, ιδίως στη Δυτική Ελλάδα και στα ορεινά της Πίνδου. Σε πολλές περιοχές η θερμοκρασία έπεσε κάτω από το μηδέν, ενώ το ύψος του χιονιού ξεπέρασε το ένα μέτρο σε ορεινές διαβάσεις. Η επιμονή των χαμηλών βαρομετρικών στη ΝΑ Ευρώπη και η ενίσχυση του πολικού αεροχείμαρρου προς τη Μεσόγειο δημιούργησαν ένα διαδοχικό μοτίβο κακοκαιριών, που παρέμεινε μέχρι και τον Μάρτιο του 1941.

Οι δυσμενείς αυτές συνθήκες είχαν καθοριστική επίδραση στο μέτωπο. Η λάσπη, το χιόνι και το ψύχος καθυστέρησαν την ιταλική προέλαση, καθώς τα μηχανοκίνητα μέσα και οι εφοδιοπομπές ακινητοποιήθηκαν στους κατεστραμμένους δρόμους. Οι Ιταλοί, χωρίς τον κατάλληλο ρουχισμό και εξοπλισμό για ορεινό χειμώνα, υπέστησαν σοβαρές απώλειες από εξάντληση και κρυοπαγήματα. Αντίθετα, οι Έλληνες στρατιώτες, εξοικειωμένοι με το ορεινό ανάγλυφο και υποστηριζόμενοι από τον τοπικό πληθυσμό, εκμεταλλεύθηκαν τον καιρό υπέρ τους. Οι συνεχείς βροχοπτώσεις και οι χαμηλές θερμοκρασίες δυσκόλεψαν επίσης τις αεροπορικές επιχειρήσεις των Ιταλών, δίνοντας στην ελληνική άμυνα πολύτιμο χρόνο και πλεονέκτημα.

Ο χειμώνας του 1940–41 έμεινε στην ιστορία ως ένας από τους σκληρότερους και πιο καθοριστικούς παράγοντες του Έπους του ’40. Η ατμοσφαιρική κυκλοφορία της εποχής, με τις συνεχείς ψυχρές εισβολές και τα εκτεταμένα χαμηλά της Μεσογείου, μετατράπηκε σε έναν απρόσμενο αλλά αποφασιστικό σύμμαχο του ελληνικού στρατού. Ο καιρός, με τη δριμύτητά του, έγινε μέρος της ίδιας της αντίστασης — ένας σιωπηλός σύμμαχος που πάγωσε την προέλαση των εισβολέων και ενίσχυσε τη θέρμη των υπερασπιστών.

Στον πόλεμο του ’40, ο ουρανός και η γη έγιναν μέρος της ίδιας μάχης. Το χιόνι, η παγωνιά και η βροχή δεν λύγισαν τους Έλληνες· έγιναν το σκληρό σχολείο μέσα στο οποίο γεννήθηκε η αντοχή και το θάρρος ενός λαού. Ο «ψυχρός τιμωρός» μεταμορφώθηκε σε σύμμαχο, σμιλεύοντας το έπος μέσα στα παγωμένα βουνά της Πίνδου.

Μια απόδειξη πως η φύση μπορεί να καθορίσει ακόμη και την έκβαση ενός πολέμου.